انواع ادبیّات مرثیه ای ترکی

اگر به ادبیات مرثیه‌ای ترکی نگاهی ولو اجمالی بیندازیم بی‌شک آن را یکی از غنی‌ترین شاخه‌های ادبیات مکتوب این زبان می‌یابیم. به جرئت می‌توان گفت که در شرق مسلمان غنی‌ترین مرثیه‌سرایی از آن ادبیات ترکی است.

 در بررسی‌های تاریخی در مورد آغاز مرثیه‌سرایی در زبان ترکی نکته‌ای قابل ملاحظه و شایان ذکر وجود دارد و آن این‌که، قدیمی‌ترین نمونه نظم ترکی که به عصر ما رسیده، خود یک مرثیه است. این شعر در رثای پادشاه بزرگ روزگار باستان، آلپ‌ارتونقا (به ضبط شاهنامه فردوسی: افراسیاب) سروده شده است. شعر مذکور آلپ‌ارتونقا آغیتی (به آذری معاصر: آلپ‌ارتونقا آغی‌سی) نام دارد. مطلع آن چنین است:

آلپ‌ارتونقا اؤلدومو؟                ایس‌سیز آژون قالدی‌می؟

اؤزلک اؤچون آلدی‌می؟                     ایمدی یورک ییرتیلور.

(آیا افراسیاب شاه درگذشت؟ آیا این جهان پست و بی‌ارزش باقی ماند؟ آیا زمانه از او انتقام گرفت؟ اکنون دل، در خشم بر زمانه، می‌ترکد).

مرثیهی مذکور در مصراع‌های هفت هجایی سروده شده و همانند بایاتی‌های معاصر ترکی دارای وزن هجایی می‌باشد. متاسفانه تنها چند بند از این مرثیه از طریق ))دیوان لغات الترک ((نوشتهی محمود بن حسین کاشغری به دست ما رسیده است.

به‌هر حال، اگر ادبیات ترکی پس از اسلام را در نظر بگیریم، می‌توانیم ادبیات مرثیه‌ای را به چند قالب تقسیم کنیم:

۱-آغی

آغی‌ها سروده‌هایی محزون در رثای و عزای عزیزان، بزرگان و سرکرده‌ها هستند. معمولاً آغی‌ها در قالب، شبیه به بایاتی‌ها اما طویل‌تر از آن سروده می‌شوند و دارای وزن هجایی و غالباً بدون وزن عروضی‌اند. از معروف‌ترین آغی‌های ترکی می‌توان به ))آلپ‌ارتونقا آغی‌سی ((و
))جاوانشیر آغی‌سی ((اشاره کرد. ))جاوانشیر آغی‌سی ((سرودهی شاعری به نام ))ده‌وده‌ک ((است و احتمالاً در هفتم میلادی در عزای مرگ جاوانشیر، حکم دار وقت آذربایجان سروده شده است.

۲-اوخشاما

اوخشاما از نظر محتوا بسیار شبیه به آغی است. اما از نظر قالب همان بایاتی است. بدین معنی که اوخشاما در چهار مصراع با وزن هجایی سروده می‌شود. اوخشاماها نیز همانند بایاتی‌ها معمولا از هفت هجا تشکیل می-شوند. دیگر تفاوت اوخشاما و آغی در سبک آن است. در اوخشاما علاوه بر بیان خاطرات متوفی، به ویژگی‌ها و حسن سیرت و صورت وی نیز اشاره می‌شود.

۳-نوحه

پس از گرایش ترکان به دین اسلام از نظر ادبی انقلابی در ادبیات منظوم ترکی رخ داد. انقلاب مذکور ورود عروض به شعر ترکی بود. پس از این انقلاب است که شعرایی همچون حسن‌اغلو اسفراینی غزل غنی از معنی ترکی را با اوزان و بحرهای عربی به اوج زیبایی صورت می‌رسانند. پس از ظهور دولت صفوی و گرویدن سیل عظیمی از ترکان به تشیع، مفاهیمی چون واقعهی کربلا و شهادت دیگر ائمه و اولیاء دین وارد شعر ادبیات ترکی می‌شود. ادبیات ترکی که در همان زمان نیز پشتوانه‌ای قوی از حماسه‌سرایی طبیعی دارد، این بار راه حماسهی مصنوع را پیش گرفته و آن را به اوج تعالی می‌رساند. البته شروع مدیحه‌گویی و مرثیه‌سرایی شیعی-ترکی را می‌توان اشعار اهالی طریقت حروفیه در عصر تیموریان دانست. نمایندهی بنام این طریقت عمادالدین نسیمی است. در آثار وی مضامین فلسفی، عارفانه، عاشقانه و دینی همگرا با هم به چشم می‌خورند. در اشعاری از وی که دارای مضمون دینی هستند، شیعی‌گری و مدح ائمه، حقیقتی بارز است. مدح و ثنای ائمهی اطهار در اشعار شاه اسماعیل ختایی جلوه‌ای پررنگ‌تر به خود می‌گیرد. مدح و ثنا در ))حدیقه السعدا ((ی فضولی بغدادی جای خود را به مرثیه و نوحه می‌دهد. اثر مذکور در نظم و نثر نمونه‌ای بی‌بدیل از مقتل‌سرایی در زبان ترکی است.

پس از افول صفویه، در اثر کشمکش‌های سیاسی و ایجاد گرایشاتی اورتودوکسی وهترودوکسی در شیعه، برای مدتی مرثیه‌سرایی مسکوت می‌ماند اما با ظهور قدرت شیعهی قاجاریه و توجه همزمان شاهان قاجار به زبان و ادبیات ترکی و نیز مرثیه‌سرایی، این ژانر ادبی دیگر بار قدرت گرفته و همه‌گیر می‌شود. در این دوران است که نوحه‌سرایی نیز شکل می‌گیرد. نوحه‌سرایی سبکی ادبی همراه با بیان و تقریر است که در زمان و مراسم خاص خود ایفا می‌شود. نوحه‌ها اشعاری در قالب‌های متفاوت شعری، از قبیل غزل، قصیده، مربع، مخمس، مسمط، ترجیع و ترکیب‌بند، مستزاد و غیره هستند که دارای درون‌مایه‌های حزن‌انگیز و حماسی در موضوع شهادت امام حسین (ع) و یارانش می‌باشند. در دوران قاجاریه، علاوه بر ادبیات، موسیقی نیز بیش از پیش بالنده می-شود. این امر نیز باعث انقلابی دیگر در مرثیه‌سرایی بالاخص نوحه گویی ترکی می‌شود. ردیف‌های آوازی وارد نوحه گویی می‌شوند تا الحان موسیقایی نیز بر جذبه این نوع ادبی بیافزاید.

۴-روضه

روضه‌ها برخلاف نوحه‌ها غالباً منثور و گاهاً دارای سجع نیز هستند. تفاوت دیگر روضه با نوحه در این است که مضمون روضه می‌تواند علاوه بر شهدای کربلا، دیگر ائمه نیز باشند. اما این امر در نوحه‌سرایی گسترهی آن‌چنان وسیعی ندارد. روضه‌ها نیز معمولاً در مجالس خاص و در سالروز شهادت ائمه و اولیاء دین ایفا می-شوند. روضه‌ها می‌توانند به نظم و نثر نیز باشند. در روضه‌خوانی گاهاً بدیهه‌گویی نیز مشاهده می‌شود. از نظر محتوا روضه‌ها اکثراً به ذکر مصائب می‌پردازند و بیان حماسی در این گونهی ادبی کمتر دیده می‌شود.

۵- شبیه‌خوانی

شبیه‌خوانی نوعی تئاتر و یا به بیان بهتر، به دلیل وجود موسیقی نوعی اوپرا است. شبیه‌خوانی یا تعزیه نیز یکی از ژانرها هنری محبوب ترکان است، چنان‌که در ایام محرم، و بالاخص در روز عاشورا و بعضاً در اربعین شهدای کربلا می‌توان شبیه‌خوانی را در اکثر مناطق ترک‌نشین ایران و حتی جمهوری آذربایجان و ترکیه نیز مشاهده کرد. یکی از مهم‌ترین و پرکاربردترین منابع برای لیبرتو یا مکالمه‌های شبیه‌خوانی ترکی، ))مقتل ((یا دیوان میرزا محمدتقی قمری دربندی
(۱۸۹۱-۱۸۱۹ م) است. در این دیوان اشعاری از زبان بسیاری از افراد حاضر در واقعهی کربلا با محتوای ذکر مصیبت، دلداری، رجزخوانی و غیره وجود دارد.

۶- شاخسئی

از دیگر انواع مرثیه‌سرایی ترکی می‌توان نوع زبان ادبی به‌کاررفته در شاخسئی‌ها را نام برد. شاخسئی نوعی عزاداری برای سالار شهیدان امام حسین (ع) است که معمولاً در دههی اول محرم اجرا می‌شود. گونهی زبانی موجود در شاخسئی شامل پاره گفتارها و عباراتی با وزن هجایی یا عروضی یکسان است که در جواب یکدیگر توسط دو دسته از عزاداران استفاده می‌شود. عبارات مذکور شعر نبوده و لذا شاعر یا نوحه‌خوان و روضه‌خوان در آن شرکت ندارد.

همان‌طور که ملاحظه شد ادبیات مرثیه‌سرایی و گونهی زبانی دخیل در این ژانر در ترکی سابقه و غنای بی‌بدیلی در مقایسه با دیگر زبان‌های منطقه و حتی جهان دارد. این امر نیز بی‌شک ناشی از زیبایی کلام و موسیقی زبان، توانایی تاریخی و همزمانی گویشوران زبان ترکی در تولید و درک این ژانر، و نیز عقیده و اعتقاد به مضامین مطرح شده در اشعار و متون مذکور است. در میان مرثیه‌سرایان بنام ترکی می‌توان بسیاری از شعرا را نام برد؛ از جمله: دخیل مراغه‌ای، شاکی قاراباغی و مشهدی‌عبدل قاراباغی، صراف تبریزی، حقیر خویی، مضطر اردبیلی، منزوی اردبیلی، بیضا اردبیلی، تاج الشعرا یحیوی اردبیلی و غیره. که این امر نیز، خود از خواستهی عام و عشق و علاقه به ائمهی اطهار سرچشمه می‌گیرد.

منابع

سجادی، صالح. (۱۳۸۹). قویما منی قان آپاریر: سیر غزل ترکی. جلد اول. تهران: سورهی مهر

کاشغری، محمود بن حسین. (۱۳۸۳). دیوان لغات الترک. حسین محمدزاده صدیق. تبریز: اختر

Mirəhmədov, Ə. və S. Xanbabayeva. (2005). Azərbaycan Klassik Ədəbiyyatiından Seçmələr. I Cild. Bakı: Şərq-Qərb

Füzuli, M. (2005). Məhəmməd Füzüli Əsərləri. VI Cild. (Hədiqətüs-süəda). Bakı: Şərq-Qərb

        »  نیما عرفانی راد

print

Post Author: فرهنگ نمین

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *